Ochrona zielnika

Herbarium w Kew

Jednym z najważniejszych i najtrudniejszych zadań, jakie stawia się przed herbarium, jest zapewnienie odpowiednich warunków dla zasuszonych roślin oraz utrzymanie ich w stanie nienaruszonym.

Czynniki, jakie zagrażają kolekcjom zielnikowym można podzielić na trzy grupy:

• fizyczne
• chemiczne
• biologiczne

Czyli wszystkie mechaniczne uszkodzenia kolekcji, w tym na przykład pożar; ważne jest utrzymanie odpowiedniej temperatury oraz wilgotności, bo niewłaściwa może spowodować zniszczenie papieru i samych okazów; duża wilgotność może też doprowadzić do rozwoju pleśni; niezależnie od tych zagrożeń mogą również pojawić się różnego rodzaju szkodniki takie jak chrząszcze, mole, karaczany i inne.

Profilaktyka

• należy zawsze zachowywać porządek w pomieszczeniach
• monitoruje się temperaturę i wilgotność powietrza, pomieszczenia są klimatyzowane
• co jakiś czas przegląda się losowe okazy w poszukiwaniu uszkodzeń
• dbanie o to, aby do kolekcji nie zostały przeniesione szkodniki wraz z wcieleniem nowych okazów

Najnowszymi metodami do ochrony zielnika to zamrażanie, działanie próżnią oraz obniżanie temperatury i wilgotność powietrza. Niską temperaturę i stałą niską temperaturę utrzymuje się stale. Temperatura wynosi około +17 - +18°C, a utrzymywanie kolekcji w temperaturze +13°C uniemożliwia rozwój jakichkolwiek jaj. Okazy zamraża się zazwyczaj raz lub dwa razy w roku, obniża się temperaturę od -18°C aż do -32°C. Zabija to wiele rodzai grzybów oraz formy młodociane czy dorosłe owadów. Działanie próżnią jest zdecydowanie najlepszą metodą, wszystkie żywe komórki, takie jak zarodniki grzybów pleśniowych, zwierzęta i jaja, zostają zabite, a nie zostają naruszone zasuszone struktury roślin.

Herbarium w Kew

Typy nomenklatoryczne

Typowanie polega na wyznaczeniu okazów, które swoimi cechami reprezentują dany takson.  Okazy te noszą nawę typów nomenklatorycznych (lub po prostu typów).  Mogą być nimi gatunki oraz jednostki od nich niższe: podgatunki, odmiany, formy etc.

Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Botanicznej

W Międzynarodowym Kodeksie Nomenklatury Botanicznej istnieje taki termin jak badacz oryginalny. Jest to osoba, która zdefiniowała gatunek lub takson wewnątrzgatunkowy, tworząc dla niego naukową nazwę łacińską, wyznaczając okaz(y) dowodowe (typy nomenklatoryczne) i podając diagnozę.

Tworzenie typów jest bardzo skomplikowane, ponieważ musi objąć zasady tworzenia i uznawania nazw taksonów, zasadę pierwszeństwa oraz zasadę efektywnego publikowania prac taksonomicznych.

Typy można podzielić na: 

Przykład okazu z oznaczeniem holotypu

• Holotyp - okaz wybrany przez autora jako przedstawiciel gatunku, opisany na czerwonej etykiecie lub oznaczony czerwonym paskiem.
• Izotypy - duplikaty holotypów, z zasady opisane czerwonym kolorem na białej etykiecie słowem isotyps bądź isotype.
• Syntyp - dawniej nazywane kotypami, każdy z serii okazów wyznaczonych jako definiujący gatunek, jeżeli autor nie wybrał jeszcze holotypu.
• Lektotyp - okaz wybrany przez późniejszych badaczy jako definiujący gatunek, pojęcie stosowane w przypadku braku bądź zaginięciu wyznaczonego przez oryginalnego autora holotypu, lub należy on do więcej niż jednego taksonu. Opisany na żółtej etykiecie lub oznaczony żółtym paskiem.
• Izosyntyp - duplikat syntypu, lecz niewskazany przez autora.
• Neotyp - okaz wyznaczony jako typ w przypadku utraty holotypu i/lub lektotypu, używany również jako okaz zastępczy do czasu uzupełnienie materiałów przez autora w przypadku ich zniszczenia.
• Topotyp/lokotyp - neotyp zebrany z tego samego miejsca, z którego pochodził holotyp.
• Epityp - okaz wybrany jako typ w przypadku rozbieżności w wyglądzie holotypu, lektotypu, neotypu lub ogółu materiału typującego
• Paratypy - izotypy gatunków, w których wyznaczono więcej niż jeden holotyp, aby w pełni oddać istotne cechy owego gatunku.
• Izolektotypy - grupa syntypów spośród której wybrano lektotyp.
• Neolektotyp - izotyp wybrany w skutek utraty holotypu.
• Izoneotypy - duplikaty neotypu.
• Izoepitypy - duplikaty epitytu.
• Ikonotyp - ilustracje przedstawiajace/służące jako typy nomenklatoryczne

Etykiety zielników - jak i po co?

Dobrze zaprojektowana etykieta zielnikowa będzie bardzo dobrym źródłem wiedzy na temat okazu przez wiele kolejnych lat i przysłuży się następnym pokoleniom, w badaniach taksonomicznych, ekologicznych, florystycznych i tym podobnych. 

Obowiązkowo na etykiecie musi się znaleźć: łacińska nazwa, data zbioru, miejsce zbioru z dokładnym opisem siedliska, imię i nazwisko osoby, która zebrała dany gatunek. 

Nagłówek

Nagłówkiem jest najczęściej nazwa zielnika lub tytuł kolekcji. Zielniki podają swój akronim i nazwę instytucji; może być to temat pracy naukowej; w herbariach prywatnych można podać w tym miejscu imię i nazwisko właściciela wraz z krótkim opisem.

Zamiast nagłówka można wykorzystać pieczęć, na której zawarte są informacje o instytucji, która jest właścicielem danego okazu.  

Łacińska nazwa gatunkowa

Nazwa powinna być zgodna z obowiązującą nomenklaturą. Za nazwą powinna być umieszczone nazwisko autora nazwy. Oprócz tych dwóch informacji można dopisać synonim, jeśli jest on dobrze znany.

Miejsce zbioru = Stanowisko

Podaje się miejscowość zbioru, a jeśli zebrany okaz znajdował się po za granicami miasta, podaje się

nazwę miejscowości położonej najbliżej, w przypadku innych miejsc: nazwę góry, przełęczy, doliny, lasu.

Zwyczajem jest także padnie współrzędnych geograficznych stanowiska. Dzięki temu możliwe jest łatwe odnalezienie położenia miejsca, z którego dany okaz został zebrany.

Opis stanowiska i siedliska

Opis powinien być jak najdokładniejszy, przy czym dość krótki i jednoznacznych. Powinien być na tyle jasny, aby umożliwić dotarcie na miejsce osobie, która pojawiła się w danym miejscu po raz pierwszy. Podaje się również liczebność populacji lub rozpowszechnienie ich w najbliższej okolicy.

Data

Daty powinno zapisywać się ze słownym zapisem miesiąca np. 04 May 2016, ponieważ jeśli zapis będzie następujący 04.05.2016 można go odczytać jako 4 maja (czyli dzień-miesiąc-rok) lub 5 kwietnia (czyli miesiąc-dzień-rok) w krajach anglojęzycznych. Rok powinien zawsze składać się z czterech cyfr. Najważniejszą informacją w dacie jest miesiąc, ponieważ informuje np. o porze kwitnienia lub informuje, że w danym okresie gatunek przedstawiał się danymi cechami. 

Autor

Wyróżnia się osobę/osoby, która zebrała dany okaz, lub osobę która dany okaz oznaczyła. Zaleca się, aby podane zostały pełne imię oraz nazwisko

Numer

Nowym okazom, które wciela się do zielnika nadaje się specjalny numer, dzięki któremu można odnaleźć potem dany gatunek w bazie. Informuje on również o bieżącej liczbie okazów w zielniku. Obecnie, przed numerem podaje się akronim zielnika w jakim został umieszczony. 

Przykład okazu z etykietą

Wymiary etykiety wynoszą zazwyczaj od 10x8cm lub nawet do formatu a5. Wszystko zależy od tego, jakie informacje i ile ich chce się umieścić na etykiecie. Zalecane jest, aby etykieta została przymocowana klejem lub zszywką do prawego dolnego rogu arkusza, najlepiej, aby nie zasłaniała żadnej części okazu. 

Przykład starej etykiety

Przykład nowej etykiety

Tworzenie arkusza zielnikowego

Zasuszeniem roślin należy zająć się od razu po powrocie z wyjścia terenowego, ponieważ podwiędnięte okazy mogą nie wytrzymać do kolejnego dnia. Jedynie, gdy od razu zajmiemy się danymi okazami, osiągniemy najlepsze efekty naszej pracy.

Najpierw należy przygotować rośliny do zasuszenia. Należy je posortować oraz oczyścić. Okazy czyścimy z piasku, ewentualnego mułu jeśli jest to okaz wodny.

Przykład suszenia

Dopiero wtedy możemy przystąpić do suszenia roślin. Rozkładać się je powinno na papierze lub bibule wraz z zachowaniem jej cech morfologicznych, to znaczy nie zmieniamy kierunku wzrostu liści, pędów czy innych organów. Okazy, które nie zmieszczą się w arkuszu, należy jeszcze przed suszeniem zgiąć lub przyciąć. Staramy się rozłożyć liście, aby nie były pogięte i rozchylić delikatnie płatki kwiatu, aby ukazać organy wewnętrzne.

Suszyć należy poprzez przygniecenie okazów. Można to zrobić układając jeden arkusz na drugim i na samą górę kładąc obciążenie lub poprzez specjalne siatki do suszenia, które mają postać dwóch ramek z drutów, które należy ze sobą mocno związać. Papier, w którym znajdują się okazy należy, najlepiej codziennie, wymieniać, aby nie doszło do zaczernienia i zapleśnienia roślin, przez zbyt dużą wilgotność.

Przykład suszenia

Należy pamiętać, że im szybciej dany okaz wyschnie, tym lepiej zostaną utrwalone jego naturalne barwy liści i kwiatów, ponieważ podczas suszenia może dojść do przebarwień, np. żółknięcia liści roślin cebulowych. Podczas suszenia, najczęściej u kwiatów o barwie białej, dochodzi do zmiany odcienia w bardziej kremowy czy żółtawy. Do odbarwień nie musi dochodzić od razu, a z czasem, na przykład u Przygiełki białej  Rhynchospora alba z biegiem lat kwiatostany z koloru białego przyjmują barwę rdzawą bądź brunatną.

Grupę rośli czy też ich poszczególne elementy, na przykład duże owoce, których nie można zasuszyć, przechowuje się w alkoholu lub formalinowo-alkoholowych płynach konserwujących. Dzięki czemu dany organ może być później wykorzystywany, a wszystkie najważniejsze elementy są bardzo dobrze zachowane.

O zielniku kilka słów...

Słowo herbarium - “zielnik” pochodzi od łacińskiego herba - “zioło”. [J.Drobnik, 2007].

Najstarszym ze znaczeń tego słowa powiązane jest z medycyną, ponieważ tak nazywano dzieła, które posiadały zbiór chorób ludzkich i zwierzęcych oraz roślin wykorzystywanych do leczenia tychże chorób. Najpopularniejszym polskim dziełem była pięciotomowa księga, którą napisał Szymon Syreński. Opublikowane w Krakowie w 1613 roku i nazywał się Zielnik herbarzem z łacińskiego język zowion [...]. Zawierał opisy 765 gatunków roślin.

Przykłady arkuszy

Aktualnie zielnikiem czy też herbarium nazywamy zbiór zasuszonych okazów roślin, które są sklasyfikowane oraz opisane. Te rośliny wykorzystywane są do badań naukowych oraz jako pomoc dydaktyczna. Zielnikiem określa się także miejsce, w którym przechowywane są wszystkie okazy, takie pomieszczenia znajdują się blisko placówek badawczych i mogą w swoich kolekcjach posiadać nawet kilka milionów egzemplarzy.

Ciekawostką jest, że największym herbarium na świecie jest Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu liczący 8 milionów okazów, natomiast w Polsce największym takim obiektem jest Zielnik Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, który posiada w swojej kolekcji około 800 tyś. okazów.

Kolejną ciekawostką jest, że najstarszą zasuszoną rośliną jest gałązka oliwki, którą wyjęto z bukietu z egipskiego grobowca El-Gabalain. Gałązka datowana jest na 300 r p.n.e.

Index Herbarium

Index Herbariorum jest to katalog będący spisem zielników. Prowadzony jest przez Nowojorski Ogród Botaniczny. Wszystkie instytucje, które są tam zarejestrowane posługują się specjalnymi skrótami, które zostały utworzone z pierwszych liter ich nazw i tak na przykład Gdański Uniwersytet posługuje się skrótem UGDA. Zasadą jest, że największe herbaria posiadają najmniejszą liczbę liter (która mieści się od 1 do 5 liter).